Tarihte Bu Hafta : 08 Şubat – 14 Şubat

10 Şubat 1947: İtalya, Paris Barış Antlaşması ile On iki Ada’yı, Yunanistan’a terk etti.

Oniki Ada; Türkiye’nin Ege kıyıları yakınında, Ege Denizinin güney-doğusundaki adaları topluluğunun genel adıdır.  Türkiye’ye iki kilometre mesafedeki Sisam ile Rodos adaları arasında yay şeklinde dizilmiştir. Sporatlar’ın güney bölümünü meydana getirirler. Yüzölçümleri toplamı; 1.244 kilometrekare, nüfûsu 200.000 civârındadır. İdarî bakımdan Rodos’a, dolayısıyla Yunanistan’a bağlıdırlar.

Oniki Ada, derinliği 200 m olan kara sahanlığımız üzerindedir. Önceden batmış bir kara parçasının su üstündeki kalıntılarıdır. Tipik Akdeniz iklimi hüküm sürmekte olup yazlan sıcak ve kurak, kışları da ılık ve yağışlıdır. Kayalık ve dağlık bir yapıya sahip olduklarından tarıma müsait değildirler. Rodos, Sisam ve İstanköy’de zeytin ve turunçgiller yetiştirilmektedir. Osmanlılar zamânında adaların iaşesi Batı Anadolu’dan sağlanırdı. Yunanistan’ın siyâsî sınırları içinde bulunmalarına ve özel alâka gösterilmesine rağmen coğrafî yer açısından ihtiyaçlarını karşılamakta yetersiz kalan bu adaların halkı İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye’nin yardımları sâyesinde açlık felâketinden kurtulabilmiştir. Anadolu’nun tabiî bir uzantısı sayılan Oniki Ada’nın bir kısmı Türk karasuları içinde kalmaktadır. Türkiye’ye “horoz ötüşü” mesâfesindedirler. Ege Adalarının da, karasuları olduğu kabul edilirse, bunların karasuları Türk karasuları ile karışmaktadır. Hal böyle olunca devletler umûmî hukuku kuralıyla çatışan durumlar ortaya çıkmaktadır. Oniki Ada’nın stratejik önemi târihte olduğu gibi gelecekte de büyük önem taşıyacaktır.

Oniki Ada şunlardır:

1- Batnos (Patmos): Sisam’ın güneyinde ve Leros Adasının kuzey batısındadır. Anidro, Arkoı, Gaydaro, Kaproni, Strongilo, Maroti, Lunga, Gilyomodi, Grilusa ve Petrokaravi adacıkları buna bağlıdır.

2- Lipsos (Lipsoı): Batnos’un doğusundadır. Lodos tarafında Skorno denilen tabiî bir limanı vardır. Arefuza, Kalepodi, Kalavropa, Kulura ve Franko adacıkları buna bağlıdır.

3- Kerupe (Karpatos): Rodos’un güney-batısında olup, uzun ve dağlıktır. Kaşot ve Kerpe, Preveze Deniz Savaşından önce Barbaros tarafından fethedilmiştir. İstanköy’e 30 km mesafededir. Bağcılık yapılmakta ve turunçgiller yetiştirilmektedir. Sarya, Skastro, Stakida, Sofrana, Karavi, Avga, Üniye ve Kamila adacıkları buna bağlıdır.

4- İstanköy (Koş): Eskiden Türk deniz üssüydü. Limanı batı rüzgârlarına kapalıdır.

5- Kaşot (Kasos): Kerupe Adasının güneybatısındadır. Yüzölçümü 100 km2 kadardır. Kuzeyindeki tabiî limanı, üç küçük adayı kuzey rüzgârlarına karşı korumaktadır. Armatio, Makra ve Platio adacıkları buna bağlıdır.

6- İstanbali Stampalea: İstanköy’ün doğusunda olup, Adelfi, Karvi, Grossa, Sinenda, Fokinisya, Ova, Ofridusa, Pondikosa, Sisina, Treskoli, Sirina, Mezzo ve Placida adacıkları buna bağlıdır.

7- Hereke (Kalkiya): Rodos’un batısındadır. Sen Teodara ve Traguza adacıkları buna bağlıdır.

8- Sömbeki (Simos): Datça’nın güneyinde, Rodos’a 33 km, Türkiye’ye de 5 km mesafededir. Yüzölçümü 61 kilometrekaredir. Eskiden bu adada yapılan gemilere Sömbey denilirdi. Som Bey, adada tersaneyi kuran eski bir Türk denizcisidir. Arazisi dağlık olup, taraça hâline getirilmiş yamaçlarında bir miktar zirâat yapılmaktadır. Nimo, Sesoli, Kamoka, Diovata, Sesli ve Trombeto adacıkları buna bağlıdır.

9- Leryos (Leros): Batnos’un güney-doğusunda, Kilimli’nin de kuzeyindedir. Arkangelo, Farmako, Levita, Pega, Sandormenik, Farado, Strongilo, Triptio, Leriko ve Kinaros adacıkları buna bağlıdır.

10- Kilimli (Kalimnos): İstanköy’ün kuzeyinde olup, 109 kilometrekaredir. Kalovro, Kalolino, Kaprari, Psarimo, Nera, Sandomenika, Tolendo, Sopra ve Sari Galbioni adacıkları buna bağlıdır.

11- İncirliada (Nisiros): İstanköy’ün güneyinde volkanik bir ada olup, kaplıcaları vardır. Yüzölçümü 40 kilometrekaredir. Tek yerleşim yeri Mandrake’dir. Türkiye’ye uzaklığı 17 kilometredir. Kandelyuza, Yalı, Priguza ve Rakkiyya adacıkları buna bağlıdır.

12- Tilos (Tilostos): Datça Yarımadasının güneyinde Rodos’a 32 km mesafededir. Yüzölçümü 63 kilometrekaredir. Eskino ve Antitilo adacıkları da buna bağlıdır.

Oniki Ada’nın târihi çok eski zamanlardan beri Sakız ve Rodos adalarının târihine bağlı olarak gelişti. Târih boyunca, Oniki Ada’ya hâkim olanların hepsi Batı’dan geldi. Osmanlılar bunun tek istisnâsıdır. Rodos’un 1522′de alınmasından kısa bir müddet sonra diğer adalar da ele geçirildi ve 1912 yılına kadar 390 sene Türk hâkimiyetinde kaldı. İtalya, 1911 yılında Trablusgarb’da Osmanlı direnişini kıramayınca, kamuoyunu oyalamak için 4 Mayıs 1912′den îtibâren Oniki Ada’yı işgale başladı. İşgal, adalardaki yerli Rumların da işbirliği sâyesinde yirmi günde tamamlandı. Osmanlı Devleti o sırada içinde bulunduğu meseleler sebebiyle bu işgali önleyemedi. Ancak 18 Ekim 1912′de İtalya ile yapılan Uşi Antlaşması’nın ikinci maddesinde, İtalya’nın adaları boşaltıp, Osmanlılara teslimi şartını koydurabildi. Lâkin Balkan Sevaşı çıkınca İtalya antlaşma ile taahhüt ettiği sözüne uymayarak işgalini mülkiyete dönüştürdü. Birinci Dünya Savaşı’na İtilaf Devletleri arasında girince de bu durum iyice kesinleşmiş oldu.

24 Temmuz 1923 Lozan Barış Antlaşmasında, bâzı şartlarla Oniki Ada üzerindeki İtalyan hâkimiyeti kabul edildi. Bunların en önemlileri Kızılhisar, İstanköy ve Sömbeki’nin Türkiye’ye iâdesiydi. 1931 Ankara Antlaşması’nda ise müspet bir gelişme olmadı. Oniki Ada üzerinde İkinci Dünya Savaşı’na kadar devam eden İtalyan hâkimiyeti, savaş esnasında yerini Almanlara bıraktı. Almanlar, bu adaları üs olarak kullanıp Girit’i havadan işgal ettiler. Almanya’nın savaş sonunda yenilip, burayı boşalttığı sırada, adaların Türkiye tarafından işgal edilmesi teklifi, o günkü hükümet tarafından kabul edilmedi. 10 Şubat 1947′de yapılan bir antlaşma ile adalar Yunanistan’a verilip, aynı yılın Nisan ayında bir Yunan askerî heyeti tarafından teslim alındı.

Oniki Ada’nın Yunan hâkimiyetine girişinden sonra adalardaki Türklere yapılan baskılar sebebiyle, bunların büyük bir kısmı Türkiye’ye göç etti. Adalara; turistik tesis adı altında askerî tesislerin inşâsı, silahlandırılması, hava meydanları yapılması, balıkçılık ve karasuları meseleleri sebebiyle Oniki Ada Türk-Yunan ilişkilerinde daimî bir anlaşmazlık konusudur.

Yayına Hazırlayan:

E. Albay Araştırmacı-Yazar Mehmet Şadi POLAT

Kaynak:

Kronolojik Tarih Ansiklopedisi – Oğuz ÇETİNOĞLU